Η σκαλωσιά

Πώς γίνεται είκοσι χρονών ένα παιδί γεννημένο σε μιαν απόμακρη συνοικία, μέσα σε μιαν αυλή, μόνον η μάνα του μπορεί να το ξέρει. Εγώ και σεις τα φανταζόμαστε όλα, νομίζουμε ότι τα ξέρουμε όλα, ωστόσο απλώς φιλοσοφούμε μπροστά σ’ αυτόν που τα ζει όλα, μπροστά στη μάνα π.χ. που μεγαλώνει το παιδί της στην αυλή μιας μακρινής συνοικίας. Το μόνο πράσινο που είδε αυτό το παιδί, ήταν το χορταράκι που φύτρωνε το χειμώνα ανάμεσα στις πλάκες αυτής της αυλής, κάτω από τα σύρματα ή τα σκοινιά που κρέμονταν τα βρεγμένα ρούχα. Λίγος ήλιος, λίγος αέρας, λίγο γάλα και πολλά ελπιδοφόρα νανουρίσματα και τραγούδια σε πικρό ρυθμό από τα χείλη αυτής της μάνας, που εναγκαλίζεται όλο τον κόσμο, σφίγγοντας με καθαρό μητρικό πάθος το παιδί της στο στήθος της.

Αν μπορούσε ο Πέτρος ―έτσι λέγονταν το παιδί της― θα γίνονταν κάτι άλλο, γιατί στις τρεις τάξεις του δημοτικού που πήγε ήταν ένας καλός μαθητής. Το είπε στη μάνα του και ο δάσκαλος, αλλά εννιά χρονών χρειάστηκε να πουλάει κάτι μικροπράγματα, πότε πασατέμπο, πότε τσατσάρες, είκοσι δραχμών εμπόρευμα σ’ ένα χαρτονένιο κουτί και δεκατέσσερο χρονών να βοηθάει σ’ ένα γιαπί. Από γιαπί σε γιαπί, έφτασε είκοσι χρονών, είχε μάθει την τέχνη κι η μάνα του δεν ξενόπλενε κάθε μέρα μια που ήταν μισοπιασμένη από τ’ αρθριτικά και μια που ο θεός της τα ’φερε βολικά κι ο Πέτρος της έφερνε κάθε Σάββατο τα μεροκάματά του. Νοιάζονταν το μικρότερό της παιδί που κι αυτό κάτι έφερνε στο σπίτι πουλώντας λάστιχα και κοκαλάκια για το γιακά. Όταν ο Πέτρος δούλευε σε κοντινές οικοδομές, του ’στελνε το ψωμί του με το μικρό, γιατί σφίχτηκε η καρδιά της μια φορά που τον είδε ξανεμισμένον πάνω σε μια ψηλή σκαλωσιά.

Της φάνηκε πως η σκαλωσιά έτρεμε, πως τα σανίδια ήταν σάπια, πως ο γιος της κρεμόταν σχεδόν στον αέρα κι από τότε ποτέ δεν της έλειψε η πικρή αυτή συλλογή. Ο γιος της ένα βράδυ της είπε: «Όλος ο κόσμος μάνα έγινε με σκαλωσιές. Χιλιάδες άνθρωποι δούλεψαν και δουλεύουν στις σκαλωσιές. Μη φοβάσαι, προσέχω…». Εκείνη όμως δεν ησύχασε. Είχε δει πως τα σανίδια ήταν λειψά, της είχε φανεί μάλιστα πως η σκαλωσιά που είχε δει έγερνε. Η αγάπη μεγαλώνει τον κίνδυνο, η φαντασία δουλεύει. Κάθε μέρα που περνούσε, κάθε νέο βράδυ που επέστρεφε τον αγαπούσε περισσότερο. Έτρεχε, του ’βγαζε τα παπούτσια και του ’πλενε τα λασπωμένα πόδια. Αγαπούσε ακόμη και το πουκάμισό του που το καλοσιδέρωνε την ημέρα, για να βγει το βράδυ ο γιος της με τους φίλους του, να κάτσει στο καφενείο ή στην ταβέρνα ή να σεργιανίσει στην κεντρική οδό.

Πώς έγινε εκείνη την μέρα κι άλλαξε ο κόσμος, εκείνη δεν το κατάλαβε. Όταν άκουσε την είδηση έπεσε ξερή. Το παιδί είχε πέσει κι είχε μείνει στον τόπο. Ήταν λίγο πριν το μεσημέρι. Το φαγητό του ήταν δεμένο στην πετσέτα και το περίμενε. Τηλεφώνησαν, ήρθε γρήγορα το ασθενοφόρο. Μάταια πράγματα. Η ανάσα του είχε κοπεί. Ο εργάτης που έχωσε μες στο πουκάμισό του κι ακούμπησε το ασβεστωμένο του χέρι στην καρδιά του, το είπε: «Πέθανε». Το βραδάκι που θα σχόλαγαν οι εργάτες θα ξανασυναντούσαν τον σκοτωμένο τους σύντροφο στο σπίτι του, ξαπλωμένον, αμίλητον, όμορφον όπως πάντα, είκοσι χρονών για πάντα.

Ο ίδιος εργάτης που έβαλε το χέρι στην καρδιά του, πήρε με το σχόλασμα και την πετσέτα με το φαΐ του Πέτρου μαζί του. «Θα το πάω στο σπίτι, είπε, για το άλλο της παιδί». Η μάνα του είχε πλύνει για τελευταία φορά τα πόδια και του είχε φορέσει το καλό του πουκάμισο. Στον κόσμο τα ίδια δάκρυα έχουν διαφορετικό βάρος.

Σας έγραψα σήμερα μια πολύ κοινή ιστορία, που την έμαθα αρχίζοντας από το τέλος της. Ένα βράδυ μου ’δειξαν μια γυναίκα, που ανέβαινε σ’ ένα λόφο, κοιτούσε τις σκαλωσιές των οικοδομών που χτίζονταν κι έκανε το σταυρό της. Παρακαλούσε για τα παιδιά όλου του κόσμου, που δουλεύουν στις σκαλωσιές.

Νικηφόρος Βρεττάκος

Δρόμοι της Ειρήνης, αρ. 56, Σεπτέμβρης 1962

Αναδημοσίευση από το ΕΝΩΜΕΝΟ ΚΤΙΣΤΑΔΙΚΟ

Οικοδόμοι, το ηρωικό προλεταριάτο της Ελλάδας

 Βάλιας Σεμερτζίδης, Μπετατζήδες (1960)

 

     « Ο ιστορικός είναι σαν το δράκο του παραμυθιού. Όπου οσφραίνεται ανθρώπινη σάρκα, καταλαβαίνει ότι εκεί είναι το θήραμα του» (Marc Bloch). 

Αυτό  σημαίνει ότι  ο ιστορικός δεν αναφέρεται απλά στο παρελθόν αλλά  του δίνει πολύ συγκεκριμένη μορφή  φέρνοντας στην επιφάνεια εποχές, γεγονότα  και πρόσωπα που έδρασαν είτε ως πρωταγωνιστές είτε ως δευτεραγωνιστές , θύματα ή θύτες και διαδραμάτισαν σημαντικό  ρόλο στη διαμόρφωση της γενικότερης πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας. Αυτή η σκέψη με ακολουθούσε όσο διάβαζα το βιβλίο του Αναστάση Γκίκα 
" Από την πείρα του κινήματος των οικοδόμων στην Ελλάδα"

   Με μια πρώτη ματιά φαίνεται ότι το αντικείμενο της έρευνας - μελέτης είναι εξειδικευμένο  και απευθύνεται μόνο σε οικοδόμους. Από τις πρώτες σελίδες του όμως ξεκίνησα ένα συναρπαστικό ταξίδι στην ιστορία μέσα από την ιστορία των οικοδόμων. Σελίδα τη σελίδα συνειδητοποίησα  πόσα λίγα γνώριζα   και πόσα πολλά γεγονότα και πρόσωπα αγνοούσα αλλά κυρίως  την ιστορία τους.

     Ο συγγραφέας Αναστάσης Γκίκας καταφέρνει να  δώσει με κατανοητό  και ιδιαίτερα  ελκυστικό τρόπο τις εμπειρίες  του οικοδομικού κινήματος  στην Ελλάδα στηριζόμενος σε γεγονότα, μελετώντας  πηγές και χρησιμοποιώντας μια αρκετά πλούσια βιβλιογραφία. Τοποθετεί την αρχή στον 9^ο αι.μ.Χ, στο Βυζάντιο. Αναφέρει τις πρώτες μορφές οργάνωσης  των τεχνιτών, τις σχέσεις και τους όρους εργασίας στη φεουδαρχική κοινωνία   και διατρέχοντας τις εποχές  από τότε μέχρι και το 1977 παρουσιάζει τις οικονομικές , κοινωνικές, πολιτικές συνθήκες μέσα στις οποίες γεννήθηκε , οργανώθηκε και αναπτύχθηκε το οικοδομικό κίνημα.Παράλληλα εκθέτει τα προβλήματα, τις συνθήκες εργασίας, τις αντιπαραθέσεις, τους αγώνες, τις θυσίες, τις ήττες και τις νίκες των οικοδόμων.

     Η γοητεία του βιβλίου οφείλεται στο γεγονός ότι σε κάθε σελίδα ανοίγει μια πόρτα , ένα παράθυρο  σε μια πραγματικότητα που συνήθως κρύβεται πίσω από τις γενικού περιεχομένου πληροφορίες των ιστορικών βιβλίων.  Ο αναγνώστης θα ακολουθήσει τα βήματα  των  οικοδόμων στα γιαπιά των ανακτόρων , θα ανέβει  στις σκαλωσιές των κτιρίων, των πολυώροφων πολυκατοικιών ,των νοσοκομείων, των σχολείων, των εργοστασίων.  Θα κατέβει στον υπόγειο στην Ομόνοια , θα περπατήσει στους δρόμους και στις γέφυρες . Πολλές φορές αναφέρουμε τα ονόματα πρωθυπουργών γιατί αυτά συνδέθηκαν με μεγάλα έργα υποδομών ή  εκείνων που τα χρηματοδότησαν και μνημονεύονται στην ιστορία ως ευεργέτες. Κι όμως αν κοιτάξουμε προσεκτικά θα διαπιστώσουμε ότι τίποτε από αυτά δεν θα είχε αποκτήσει μορφή αν δεν υπήρχαν οι χιλιάδες εργάτες που δούλεψαν σε αυτά. Πού αναφέρεται το όνο μά τους, ποιος τους τιμά;

   Μέσα από αυτό το «οδοιπορικό» ξαναβρίσκουμε   τα γεγονότα και συλλαμβάνουμε   τη σημασία τους  στη διαμόρφωση της  εργατικής – ταξικής  συνείδησης ,στην οργάνωση των συνδικαλιστικών αγώνων και μέσα από αυτούς τη διεκδίκηση  ενός ολόκληρου κλάδου στο  δικαίωμα του στη ζωή.

    Οικοδόμοι. Μετακινούμενα μπουλούκια  αρχικά , κάτω από ιδιαίτερες εργασιακές συνθήκες  έκτισαν  τον κόσμο . Δύσκολη ζωή , σκληρή δουλειά για ένα κομμάτι ψωμί, για το μεροκάματο , για να ζήσει η οικογένεια που έμενε πίσω.

    Πίσω από τα όμορφα κτίρια , τα αρχοντόσπιτα , τα φτωχόσπιτα, τα ψηλά και τα χαμηλά, τα μεγάλα και μικρά οικοδομικά έργα κρύβονται  ο μόχθος και ο κόπος της βαριάς χειρωνακτικής εργασίας, ο ιδρώτας και το αίμα, η εκμετάλλευση και η αδικία,  το μεροδούλι  - μεροφάι.  Τα εργατικά ατυχήματα, οι θάνατοι, οι αναπηρίες. Ένας συνεχής αγώνας  για το μεροκάματο. Ένας συνεχής αγώνας η ζωή τους . 

    Ο συγγραφέας δεν μένει στην επιφάνεια των γεγονότων και των  προβλημάτων.  Αναζητεί τα αίτια που οδηγούν τους οικοδόμους στη φτώχεια και τους εργοδότες στον πλούτο. Εξειδικεύει  και παρουσιάζει  τις  σκληρές συνθήκες  δουλειάς. Αυτές δεν ήταν μόνο οι εργασιακές αλλά και οι κοινωνικές , οι πολιτικές, οι οικονομικές, οι συνδικαλιστικές.  Σχεδόν  κάθε οικοδομή  είναι σημαδεμένη από εργατικά ατυχήματα, είναι ποτισμένη με το αίμα οικοδόμων. Πίσω από κάθε οικοδομή  βρίσκονται  η αγωνία και το κλάμα της οικογένειας . Αυτά σηματοδοτούσαν νέους αγώνες, νέες συγκρούσεις  που έπαιρναν τη μορφή συγκεντρώσεων και απεργιών  με αιτήματα  την προάσπιση και θεμελίωση  στοιχειωδών δικαιωμάτων  όπως εκείνα της δουλειάς, της ασφάλισης, του ωραρίου, της σύνταξης.

       Παρακολουθούμε όλα τα στάδια της ανάπτυξης και της  οργάνωσης του οικοδομικού κινήματος. Οι οικοδόμοι όμως δεν πάλεψαν συντεχνιακά για την κατάκτηση και διασφάλιση των δικαιωμάτων τους, αλλά ενέταξαν τους αγώνες τους  μέσα σε ένα ευρύτερο  πλαίσιο  πολιτικών,οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών. Γι΄αυτό δεν υπάρχει περίοδος της νεώτερης ελληνικής ιστορίας  στην οποία  οι οικοδόμοι δεν αντιπροσωπεύονται. Δίνουν παντού το παρόν και αμείβονται με συλλήψεις, φυλακίσεις, ξυλοδαρμούς, βασανιστήρια,εξορίες,εκτελέσεις.

    

    Θα τους δούμε να πρωτοστατούν στην Εθνική Αντίσταση κυρίως μέσα από τις γραμμές του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ, να συμμετέχουν στο Δημοκρατικό Στρατό. Παντού μπροστά σε όλες τις μεγάλες κινητοποιήσεις για την Κύπρο , για την Ειρήνη , για το 114. 

    Μαζικά  και οργανωμένα κατεβαίνουν και στην εξέγερση του Πολυτεχνείου. Η συμμετοχή τους βοήθησε να σπάσει ο φόβος του κόσμου που απέκτησε περισσότερο θάρρος και ένιωσε  δυνατές  τις πλάτες που ακουμπούσαν. 

   Σημαντική η συμβολή τους στην αποχουντοποίηση και  στον εκδημοκρατισμό των συνδικάτων. Με κάθε τρόπο συμπαραστέκονται στους διωκόμενους  αγωνιστές  και  υπερασπίζονται  τα δικαιώματα των λαών που ξεσηκώνονται διεκδικώντας εθνική ανεξαρτησία και μια διαφορετική κοινωνία. 

 

      Η ιστορία του οικοδομικού κινήματος είναι κατά κάποιο τρόπο  ο καθρέφτης της ιστορίας του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα προπολεμικά και μεταπολεμικά. Ιδιαίτερα  μετά τον πόλεμο μπορούμε να δούμε την έντονη κινητικότητα που σημειώθηκε τόσο πριν από τη δικτατορία του 1967 , τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν στη διάρκεια της επικράτησής της  αλλά και μετά, στην μεταπολίτευση.  Με ευκρίνεια  καταγράφονται τα προβλήματα του εργατικού και συνδικαλιστικού κινήματος , ανάμεσα τους και εκείνο των οικοδόμων , και  οι πολλές προσπάθειες που έγιναν για να  ελεγχθεί  με κρατικές παρεμβάσεις, εγκάθετες ηγεσίες και την  ίδρυση σωματείων – σφραγίδων . 

    Ένα επιπλέον πλεονέκτημα αυτής της  μελέτης είναι ότι μέσα από την παράθεση των γεγονότων και την ερμηνεία τους  μπορούμε να εξηγήσουμε την σημερινή εικόνα του εργατικού κινήματος. Οι διαφορετικοί δρόμοι  που ακολουθεί το εργατικό κίνημα δεν είναι καινούριο φαινόμενο. Η ΓΣΕΕ  ελάχιστες φορές ανταποκρίθηκε στο  ρόλο της  ως εκπροσώπου των εργαζομένων.  Τις περισσότερες φορές  η δράση της ήταν ανασταλτική στην οργάνωση των εργατών και δεν έδειχνε τη διάθεση να συγκρουστεί για τα δικαιώματα τους.   Θα τη δούμε υποστηρικτή των εκάστοτε κυβερνητικών θέσεων, ένα συνεπή εκπρόσωπο του κυβερνητικού συνδικαλισμού . Από την άλλη τα ταξικά συνδικάτα που  επιλέγουν να συγκρουστούν με την εκάστοτε εργοδοσία και την κυβερνητική πολιτική.

      Αντανάκλαση αυτού του φαινομένου υπάρχει και στους οικοδόμους . Δόθηκαν σκληροί αγώνες  από τη μεγάλη πλειονότητα των οικοδόμων για να αποκτήσει αυτό το κίνημα σαφή ταξικό προσανατολισμό  . Είναι γεγονός  ότι το οικοδομικό κίνημα δεν ήταν και δεν είναι ένα απλό κίνημα, αλλά  ταξικά προσανατολισμένο. Οι οικοδόμοι δεν έκρυψαν ποτέ ότι μάχονταν για τη ζωή τους έχοντας οδηγό τη σοσιαλιστική ιδεολογία έτσι όπως αυτή εκφράστηκε από  τις  αρχές του ΚΚΕ και των συνδικαλιστικών οργανώσεων του σε όλη την ιστορική του διαδρομή. Απέναντι του ορθώθηκε με διάφορες μορφές και πολύ σκληρό πρόσωπο ο κυβερνητικός συνδικαλισμός  που κατέβαλλε πολύ μεγάλη προσπάθεια  για να διασπάσει και να προσεταιρισθεί τους οικοδόμους . Μετά  τη διάσπαση του ΚΚΕ το 1968 , αλλά και με την πολιτική της ΕΔΑ , οι οικοδόμοι είχαν να αντιμετωπίσουν και τις συμβιβαστικές πολιτικές  των οργανώσεων που προέκυψαν μέσα από αυτές τις  εξελίξεις.

    Οι βιωματικές αφηγήσεις των παλαίμαχων οικοδόμων ζωντανεύουν τις  εποχές. Διαβάζοντας τα ρεπορτάζ των εφημερίδων,της Αυγής και του Ριζοσπάστη, ακούμε τα συνθήματα, αισθανόμαστε  τον  παλμό των απεργιακών συγκεντρώσεων. Νιώθουμε την ένταση κάθε στιγμής έτσι όπως αυτή αποτυπώθηκε στο γιαπί, στο σωματείο, στην πορεία, στην απεργία, στη φυλακή, στην εξορία και στο εκτελεστικό απόσπασμα. 

    Η συγγραφή του βιβλίου έγινε με προτροπή  της Διοίκησης της Ομοσπονδίας Οικοδόμων  και 

« αποτελεί έναν ελάχιστο φόρο τιμής στους αγώνες του κλάδου και ένα πρώτο βήμα στην αξιοποίηση του τεράστιου ιστορικού  υλικού  γύρω από τον κλάδο και το κίνημά του» . 

Αναστάσης Γκίκας, Από την πείρα του κινήματος των οικοδόμων στην Ελλάδα, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2013

Οι φωτογραφίες από το βιβλίο