Μελέτα, μα έχε άγρυπνα και ανοιχτά τα μάτια της ψυχής σου στη ζωή...

Δημήτρης Γληνός

Κυριακή, 4 Απριλίου 2021

"Πάντα παράξενος ο Απρίλιος πάντα να μας χωρίζει δίχως δισταγμό στα δύο Άνοιξη ή καλοκαίρι είναι τώρα; "

 

Ο ΡΑΚΟΣΥΛΛΕΚΤΗΣ
Η ώρα ήταν πέντε και μισή εχάραζε
περήφανος ο Απρίλιος τίναζε
απ’ τα ξανθά μαλλιά του την ψιλή βροχή.
 
Πολλοί περνούσαν από κει επαναφέροντας
την κίνηση και τη βουή στο δρόμο
αλλά κανένας δεν τον πρόσεχε κανένας
δε είχε έλλειψη από ακεφιά και τρόμο.
 
Κάποιος ρωτούσε τι ώρα είναι
άλλος βλαστήμαγε που πέρασε η ώρα
άλλος ρωτούσε αν θα κάνει ζέστη
άλλος ρωτούσε αν θα ξαναβρέξει
άλλος ζητούσε μιαν αφετηρία λεωφορείων
άλλος ζητούσε μιαν αφετηρία της μέρας
άλλος – ο πιο επικίνδυνος για το σιγουρεμένο καθεστώς
ζητούσε μιαν αφετηρία πουλιών…
 
Πάντα παράξενος ο Απρίλιος πάντα
να μας χωρίζει δίχως δισταγμό στα δύο
Άνοιξη ή καλοκαίρι είναι τώρα;
 
Για τον ρακοσυλλέκτη όμως συνεχίζονταν ο χειμώνας.
Κοιμόταν σαν παιδί σαν αγγελούδι σαν αρνί
μες στα κουρέλια του και μέσα στα χαρτιά του
χαμογελούσε ονειρεύονταν φαίνεται ότι πετούσε
επάνω από λιβάδια σύγνεφα βουνά και θάλασσες
επάνω από εποχές χαρές και λύπες
 
Χαμογελούσε ονειρεύονταν φαίνεται ότι έπεφτε
από ψηλά μπαλκόνια έπεφτε απαλά στην άσφαλτο
σαν το φτερό πουλιού σαν λέξη κοριτσιού
και τίποτε δεν πάθαινε. Κοιμόταν χαμογελούσε
ονειρευότανε και δεν ξυπνούσε δεν ξυπνούσε…
 
ΘΩΜΑΣ  ΓΚΟΡΠΑΣ (ΤΑ ΘΕΑΜΑΤΑ, εκδόσεις ΕΞΟΔΟΣ 1983)


Τρίτη, 30 Μαρτίου 2021

" Σιωπή. Οι λαοί περνούν σηκώνοντας στους ώμους τους το μέγα φέρετρο του Μπελογιάννη"

 
Η Πορεία
"Ο εκτοπισμός και η φυλάκιση των πολιτικών κρατουμένων είχαν ως στόχο να τους στερήσουν την ελευθερία και να ελέγξουν την επικοινωνία τους με τον έξω κόσμο.
Οι φυλακισμένοι όμως έβρισκαν τρόπο να πληροφορούνται τα σημαντικά γεγονότα της εποχής. Αισθάνονταν μέλη ενός κινήματος, του οποίου η επιτυχία θα επηρέαζε τη χώρα τους, αλλά και τη δική τους τύχη και ζωή. Η είδηση λοιπόν της εκτέλεσης του Νίκου Μπελογιάννη( 1915 - 1952) έφτασε και στους κρατούμενους του Άη Στράτη. Ο Γιάννης Ρίτσος, εκτοπισμένος επίσης στον Άη Στράτη εκείνη την εποχή, συνέθεσε προς τιμήν του το ποίημα Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο, με αφορμή την πολύ γνωστή φωτογραφία του δικαζόμενου Μπελογιάννη να κρατά ένα γαρύφαλλο στο χέρι του.

"Σιωπή. Οι λαοί περνούν σηκώνοντας στους ώμους τους το μέγα φέρετρο του Μπελογιάννη"

Οι στίχοι αυτοί αποτέλεσαν την έμπνευση του Χρίστου Δαγκλή για τη φιλοτέχνηση του χαρακτικού του Η Πορεία.

 Νοηματικός και μορφολογικός άξονας της σύνθεσης είναι η γυμνή ανδρική μορφή, ρωμαλέα και νεανική, που κρατά στις πλάτες της το φέρετρο του Νίκου Μπελογιάννη. Σε κάποια από τα 13 προσχέδια του χαρακτικού η αλληγορική αυτή μορφή, που συμβολίζει τους λαούς, απεικονίζεται με το κεφάλι όρθιο, σε άλλες με σκυφτό, αλλά με τις γροθιές των χεριών πάντα σφιγμένες σε μια κίνηση δυναμικής αντίστασης. Ο ουρανός είναι συννεφιασμένος, ο καιρός ανάστατος, αντανακλά την ψυχολογία όσων θρηνούν για το χαμό του αγωνιστή της Αριστεράς. Άλλοτε οι μορφές αποδίδονται πιο φυσιοκρατικά, σε άλλες εκδοχές είναι εντελώς σχηματοποιημένες, ενώ σε μερικά σχέδια ένα γαρύφαλλο είναι τοποθετημένο πάνω στο φέρετρο  που βαραίνει τους ώμους των ανδρών.
Η τελική μορφή της σύνθεσης χαράκτηκε σε πλάγιο ξύλο το 1959, μετά την απελευθέρωση του Δαγκλή. Οι λαοί ενσαρκώνονται από τις ρωμαλέες, σχηματοποιημένες ανδρικές μορφές, που έχουν το κεφάλι σκυφτό, λόγω της πρόσκαιρης ήττας τους. Όμως τα χέρια τους είναι σφιγμένα σε γροθιές , μαρτυρώντας, ότι ο αγώνας τους δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Το φέρετρο, σαν ένα μεγάλο κομμάτι πέτρας, υψώνεται ως το συννεφιασμένο, άστατο ουρανό, μιαν ακόμη απόδειξη της θλίψης και του θρήνου για την εκτέλεση του Μπελογιάννη"

 Από το Λεύκωμα Χρίστος Δαγκλής, Χαρακτική - Ζωγραφική. Δημοτική Πινακοθήκη Ιωαννίνων, 2018

Πέμπτη, 25 Μαρτίου 2021

Ενάντια σε φρούρια και τείχη. 1821

 
Ανάμεσα στα τόσα πολλά βιβλία που εκδόθηκαν για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821 ξεχωριστή θέση κατέχει το νέο βιβλίο του Γιώργου Μαργαρίτη " Ενάντια σε φρούρια και τείχη. 1821. Μια μικρή εισαγωγή για την Ελληνική Επανάσταση"
Στηριγμένο σε αυθεντικές πηγές και αντιπροσωπευτική βιβλιογραφία ο Γιώργος Μαργαρίτης παρουσιάζει τα πρόσωπα, τα γεγονότα, την εποχή από μια διαφορετική οπτική γωνία, όχι και τόσο συνηθισμένη.  Είναι σαν να ανοίγει μια πόρτα και να μας καλεί να δούμε έναν άλλο κόσμο, ρεαλιστικό , ίσως και αντιηρωικό, αλλά βαθιά ανθρώπινο. Έναν κόσμο όμως ταξικό . Δεν έχουμε συνηθίσει να διαβάζουμε για την θέση των φτωχών ραγιάδων, αλλά και των φτωχών Οθωμανών και το πώς είδαν όλα αυτά που συνέβαιναν αιώνες δίπλα τους. Πώς τα είχαν προσλάβει , πώς αντιδρούσαν, πώς συμμετείχαν; Ποια η σχέση Οθωμανών και Ελλήνων; Και για ποιους Έλληνες μιλάμε κάθε φορά που αναφερόμαστε σε ό,τι υπήρξε πριν , κατά τη διάρκεια και μετά την Επανάσταση. Τι ήταν πραγματικά η Φιλική Εταιρεία, πώς επέδρασε το μήνυμα του Διαφωτισμού, τι ακριβώς συνέβη με την Επανάσταση, τόσο στην προετοιμασία της όσο και στο ξέσπασμά της και στα όσα ακολούθησαν;
Γράφει ο ιστορικός στον πρόλογο:
" Όλα αυτά που γνωρίζουμε προέρχονται συνήθως από τον ακαδημαϊκό χώρο και προορίζονται γι' αυτόν. Δημιουργούν μια κατάσταση " εσωτερικής" επικοινωνίας, η οποία μερικές φορές γίνεται στη βάση κώδικα, με αποτέλεσμα να είναι απροσπέλαστη στον πολύ κόσμο, να διαβάζεται δύσκολα. Δεν είναι αυτό το σοβαρότερο μειονέκτημα του διαβήματος. Καθώς επικεντρώνεται στο επιμέρους και δεσμεύεται από το είδος της πληροφορίας, της πηγής από την οποία προήλθε το υλικό που την τροφοδοτεί, αδυνατεί να συσχετίσει και να εντάξει, να δημιουργήσει αφήγηση, πολύ δε περισσότερο ερμηνευτικό σχήμα. Με τον τρόπο αυτό δημιουργείται το παράδοξο. Όσο συσσωρεύονται γνώσεις και πληροφορίες για μια ιστορική περίοδο και ένα ιστορικό γεγονός - της διάστασης μάλιστα της Ελληνικής Επανάστασης -, τόσο περιορίζονται  οι αφηγήσεις, οι ιστορικές συνθέσεις, καθώς και η ανάπτυξη ερμηνευτικών σχημάτων. Τόσο αποξενώνεται το γεγονός  από τον πολύ κόσμο, απ' όλους εκείνους που ζουν στη σκιά - μακρινή ίσως αλλά και τόσο παρούσα - του θεμελιακού , για το κράτος μέσα στο οποίο ζούμε, την Ελλάδα γεγονότος. Δεν είναι μια κατάσταση που θα περιγράφαμε ως δημοκρατική - στον τομέα της γνώσης και δι' αυτού της πολιτικής..."

Για το βιβλίο αυτό μπορείτε να διαβάσετε την πολύ καλή παρουσίαση του Γιώργου Σιακαντάρη στη σελίδα Book Press

Γιώργος Μαργαρίτης, Ενάντια σε φρούρια και τείχη. 1821. Μια μικρή εισαγωγή για την Ελληνική Επανάσταση, Διόπτρα, Αθήνα 2021,  πρώτη ανατύπωση,6η χιλιάδα

Παρασκευή, 19 Φεβρουαρίου 2021

Πώς το «αθάνατο κρασί του '21» μέθυσε τους ρώσους ποιητές

 Η Σόνια Ιλίνσκαγια- Αλεξανδροπούλου περιγράφει πώς ο πόθος της ελευθερίας που ενσαρκώνεται στη θεματολογία της Ελληνικής Επανάστασης ενέπνευσε όχι μόνο τους «δεκεμβριστές», που συμμετείχαν ενεργά στο κίνημα, αλλά και έναν πλατύτερο κύκλο ρώσων ποιητών.

Οι ειδήσεις για την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης προκάλεσαν στη Ρωσία ενθουσιώδη ανταπόκριση. Συνηχούσαν με τις εγχώριες πολιτικές ζυμώσεις, καθώς η κυοφορία του φιλελεύθερου κινήματος των ρώσων ευγενών, που θα καταλήξει σε αποτυχημένη εξέγερση στις 14 Δεκεμβρίου 1825, ήταν τότε στην ακμαία φάση της και μεταμόρφωνε εντυπωσιακά την εικόνα της πνευματικής ζωής του τόπου. Η λογοτεχνία, που λειτουργούσε και ως μοναδικό στη Ρωσία βήμα προβολής φιλελεύθερων ιδεών, παραδειγματιζόμενη από την ποίηση της Γαλλικής Επανάστασης, είχε ήδη πλημμυρίσει από σύμβολα ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας, τα οποία προσλαμβάνονταν ως πρότυπα και μέτρα δημοκρατικής αγωγής. Ως στίγμα αυτής της νοοτροπίας μπορούμε να δούμε, λ.χ., την κρίση του Πούσκιν για τον στοχαστή λογοτέχνη Π. Τσααντάγεφ: «Στη Ρώμη θα ήταν ο Βρούτος. Στην Αθήνα ο Περικλής», καθώς και τον θαυμασμό του για το ηθικό σθένος του «δεκεμβριστή» ποιητή Φ. Γκλίνκα, τον οποίο αποκαλεί «Αριστείδη». Μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα ήταν φυσικό η Ελληνική Επανάσταση να γίνεται δεκτή από τους φιλελεύθερους πνευματικούς κύκλους της Ρωσίας ως ενσάρκωση και του δικού τους οράματος.

«Χρέος» η βοήθεια της επανάστασης

Οι πρώτες ποιητικές αντιδράσεις συνδέονται με τις προσδοκίες (που δεν άργησαν να διαψευστούν) για την υποστήριξη των ελλήνων αγωνιστών από ρωσικά στρατεύματα. Κυκλοφορούσαν φήμες για την εκστρατεία με επικεφαλής τον στρατηγό Γερμόλοφ, και ο μελλοντικός αρχηγός των «δεκεμβριστών» ποιητής Κ. Ριλέγεφ τού απηύθυνε φλογερό μήνυμα προτροπής «να σπεύσει και να σώσει τα τέκνα της Ελλάδας», που ανασταίνεται από τις στάχτες: ήδη οι απόγονοι του Θεμιστοκλή σήκωσαν τις σημαίες της ελευθερίας και πότισαν με το ηρωικό αίμα τους το χώμα της πατρίδας τους (1821). Στην ποιητική επιστολή του «Προς τους φίλους στο Κισινιόφ» (1822) ο Β. Ραγέφσκι, κρατούμενος από τις τσαρικές αρχές για «ανατρεπτική δραστηριότητα στο στράτευμα», αναφέρει την «αυγή» της Ελληνικής Επανάστασης και το «χρέος» συμβολής στην «ιερή υπόθεση» ενός λαού και της ελευθερίας που «ξύπνησαν από τη νάρκη». Εγκαινιάζοντας το ελληνικό θέμα με το ποίημα «Πόλεμος» (1821), ο Πούσκιν εμφανίζεται συνεπαρμένος με την ιδέα άμεσης συμμετοχής στον αγώνα των Ελλήνων, πλάθει με τη φαντασία του εικόνες των μαχών και προαισθάνεται την εμπνευσμένη αντανάκλαση της μούσας του. Θα ακολουθήσει το μαχητικό «Στιλέτο» (1821), προειδοποίηση σε όλους τους τυράννους για την αναπόφευκτη τιμωρία που θα φέρει το στιλέτο, φτιαγμένο από τον «λήμνιο θεό» για τη Νέμεση, «ελευθερίας φύλακας κρυφός»:

Όπου να πάει θα τον βρει η θεία η Σπαθοφόρα,


στη θάλασσα και στη στεριά, μες στη σκηνή, μες στον ναό,


μέσα σε κάστρο μυστικό,


ή απάνω στο κλινάρι του, σε ύπνου γλυκού την ώρα!1

Από κοντά έρχονται και δύο ποιήματα με γυναικείες μορφές: «Πιστή Ελληνίδα, μην τον κλαις» (1821), φόρος τιμής σε έναν Φιλικό (παρομοιάζεται με τον Αριστογείτονα) που έπεσε στον Αγώνα, και «Σε μια Ελληνίδα» («Γεννήθηκες για να οιστρηλατείς τη φαντασία των ποιητών…», 1822), αφιερωμένο στην Καλυψώ Πολυχρονίδη, την ομορφιά της οποίας είχε θαυμάσει και ο Μπάιρον.


Η συμβολή του Πούσκιν στον αγώνα


Η ρωσική ανταπόκριση στην Ελληνική Επανάσταση συνήθως συνδέεται με το όνομα του Πούσκιν. Από τον περασμένο αιώνα, ειδικά και τεκμηριωμένα, για το θέμα αυτό είχε μιλήσει ένας έλληνας λόγιος από την Οδησσό, ο Κ. Α. Παλαιολόγος. Στο δοκίμιό του «Ο Ρώσος ποιητής Πούσκιν ως φιλέλλην εξεταζόμενος» (Παρνασσός, 1879) επισημαίνει κατ’ αρχήν το γεγονός ότι το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης βρήκε τον Πούσκιν εξόριστο πρώτα στο Κισινιόφ και έπειτα στην Οδησσό, που υπήρξαν «ο πυρήν και το κέντρον της ελληνικής εθνεγερσίας»:
«Απάντων των σπουδαιοτάτων τούτων γεγονότων ο Πούσκιν υπήρξεν αυτόπτης μάρτυς… Συνήψε σχέσεις μεθ’ απάντων σχεδόν των ομογενών ημών αποτελούντων τότε το άνθος της εν Κισνοβίω κοινωνίας… Πρώτος απάντων, τολμώ να είπω, των Ρώσων κατείδε και εξετίμησε την σπουδαιότητα του ελληνικού κινήματος ο Πούσκιν». Ως απόδειξη ο Παλαιολόγος παρουσιάζει απόσπασμα από τις «Σημειώσεις για την Ελληνική Επανάσταση» που κρατούσε ο Πούσκιν για ένα διάστημα στα γαλλικά: «Απαντες απηλπίζοντο περί της αισίας εκβάσεως των σχεδίων της Φιλικής Εταιρίας· εγώ όμως έχω ακράδαντον πεποίθησιν περί του θριάμβου της Ελλάδος και της υπό των Οθωμανών εγκαταλείψεως της ανθηράς χώρας της Ελλάδος τοις νομίμοις κληρονόμοις του Ομήρου και του Θεμιστοκλέους», καθώς και ποιητικά τεκμήρια, όπως το «Εγέρθητι, ω Ελλάς, εγέρθητι», που ο Παλαιολόγος παραθέτει σε δική του πεζή μετάφραση, ενώ εμείς θα προτιμήσουμε τώρα την ελεύθερη απόδοση του Βάρναλη:


Εμπρός, Ελλάδα


Εμπρός, στηλώσου, Ελλάδα επαναστάτισσα,


βάστα γερά στο χέρι τ’ άρματά σου!


Μάταια δεν ξεσηκώθηκεν ο Ολυμπος,


η Πίνδο, οι Θερμοπύλες ­ δόξασμά σου.


Απ’ τα βαθιά τους σπλάχνα ξεπετάχτηκεν


η λεφτεριά σου ολόφωτη, γενναία


κι απ’ τον τάφο του Σοφοκλή, απ’ τα μάρμαρα


της Αθήνας, πάντα ιερή και νέα.


Θεών κ’ ηρώων πατρίδα, σπάζεις άξαφνα


το ζυγό σου και την ενάντια Μοίρα


με τον ηχό, που βγάνει του Τυρταίου σου,


του Μπάιρον και του Ρήγα η άξια λύρα.


Το ποίημα γράφηκε το 1829, όταν ο Πούσκιν πραγματοποίησε ένα ταξίδι στον Καύκασο που αναβίωσε στη μνήμη του την παλιά συγκίνηση για τους αγώνες της Ελλάδας και την αντίστοιχη δοξαστική ποιητική γλώσσα. Εν τω μεταξύ και η πορεία της Ελληνικής Επανάστασης, που την έζησε στα πρώτα χρόνια της από κοντά ως μια διδακτική ιστορική εμπειρία και οι ευρωπαϊκές εξελίξεις (με την ήττα των επαναστατικών κινημάτων στην Ισπανία και στην Ιταλία) προσδιόρισαν μια αισθητή μετατόπισή του από ρομαντική σε ρεαλιστικότερη θεώρηση2. Η κρίση του προσγειώνεται και από υμνητική γίνεται αναλυτική, ιδιαίτερα στα πεζά, που αποκτούν στο έργο του όλο και μεγαλύτερο βάρος. Στο δοκίμιό του ο Κ. Α. Παλαιολόγος παραθέτει χαρακτηριστικό απόσμασμα από το διήγημα «Ο Κιρτζαλής» (1834· εκεί ο Πούσκιν αξιοποίησε υλικό από το απραγματοποίητο σχέδιό του ­ μεγάλο ποίημα, αφιερωμένο στη Φιλική Εταιρία) που το μεταφέρουμε εδώ σε μεταγενέστερη μετάφραση3:
«Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης ήταν προσωπικά γενναίος, δεν είχε όμως την ικανότητα που χρειαζόταν για τον ρόλο που τόσο βιαστικά κι απροετοίμαστα ανέλαβε. Δεν είχε τον τρόπο να συνεργαστεί με τους ανθρώπους που ώφειλε να διοικήσει, γι’ αυτό κι εκείνοι δεν τον σέβονταν και δεν του είχαν εμπιστοσύνη. Υστερα από την άτυχη εκείνη μάχη, όπου χάθηκε το άνθος της ελληνικής νεότητας, ο Γεωργάκης Ολύμπιος τον συμβούλεψε ν’ απομακρυνθεί κι ο ίδιος στάθηκε στο πόδι του. Ο Υψηλάντης τόσκασε για τα αυστριακά σύνορα κι αποκεί έστελνε τις κατάρες του στους ανθρώπους του και τους ονόμαζε εξωμότες, δειλούς κι ανάξιους. Αλλά αυτοί οι δειλοί κι ανάξιοι σκοτώθηκαν οι περισσότεροι μέσα στη Μονή του Σέκου ή στις όχθες του Προύθου, πολεμώντας με απίστευτη τόλμη έναν εχθρό δέκα φορές ισχυρότερον από κείνους»4.


Ο Β. Κιουχελμπέκερ και η Ελλάδα


Ο φιλελληνισμός του Πούσκιν και οι σχετικές εκτιμήσεις της ελληνικής κριτικής που βάδισε στα χνάρια του Παλαιολόγου είναι ένα μεγάλο θέμα που έχει την ιστορία του και γίνεται τώρα αντικείμενο μιας ειδικής μελέτης, ενώ εμείς οφείλουμε να στραφούμε εδώ και σε άλλα πολύ αξιόλογα ονόματα της ρωσικής ποίησης#5, που ήταν ­ σχεδόν όλοι τους ­ φίλοι του Πούσκιν.
Συμμαθητές στο Λύκειο του Τσάρσκογε Σελό και έπειτα, για λίγο διάστημα, συνάδελφοι υπάλληλοι στο υπουργείο Εξωτερικών, λάτρεις της ποίησης και της ελευθερίας, ο Πούσκιν και ο Β. Κιουχελμπέκερ ήταν πράγματι αδελφικοί φίλοι. Στη φιλολογική συντροφιά τους ο Κιουχελμπέκερ ξεχώριζε με την απαράμιλλη λογοτεχνική καλλιέργεια και τον ενθουσιώδη χαρακτήρα του ­ παρορμητικός, ονειροπόλος, έτοιμος για κάθε θυσία.
Όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση βρισκόταν στο Παρίσι και ο τσάρος Αλέξανδρος ήταν σίγουρος ότι θα κατέληγε στην Ελλάδα. Την επιθυμία του αυτή αποτυπώνουν δύο ποιήματα «Το ελληνικό τραγούδι» και «Προς τον Αχάτη» (1821) ­ χαιρετισμός στους λαούς που ξεσηκώνονται για την ελευθερία τους, και ειδικά στην Ελλάδα που «έχει σπάσει τα δεσμά της» και περιμένει υποστήριξη· έκκληση σε φίλους να ανταποκριθούν στο κάλεσμά της: «Πού ‘ναι τα φτερά μας να πετάξουμε; Αναμερίστε βουνά, ποτάμια, πολιτείες!». Ο ίδιος παρακαλεί τη Μοίρα να του χαρίσει «τη χαρά της πρώτης μάχης», είναι έτοιμος να σταθεί κάτω από ιερές σημαίες του Μαραθώνα ­ «κι αν πέσω, θα πέσω σαν ήρωας».
Οι διαλέξεις που έδωσε στο Παρίσι για τη ρωσική λογοτεχνία είχαν απροκάλυπτη πολιτική οξύτητα και η ρωσική πρεσβεία τού μεταβίβασε τη διαταγή των αρχών να γυρίσει αμέσως στην πατρίδα. Στο εξής θα βρίσκεται υπό δυσμένεια και αυστηρή επιτήρηση, αλλά δεν χαμηλώνει καθόλου τους μαχητικούς τόνους του. Στο ποίημα «Προφητεία» (1822) εμφανίζεται ως «προφήτης της ελευθερίας», στηρίζει το κήρυγμά του στο παράδειγμα της Ελλάδας, καταγράφει την παλλαϊκή επιστράτευσή της, παρακολουθεί τις νικηφόρες μάχες της, κατακρίνει τον «ύπουλο» ρόλο της Βρετανίας (υπάρχουν αρκετά σημεία που μπορούν να κριθούν ως κοινοί τόποι με τον «Υμνο» του Σολωμού, αλλά και με τις ωδές του Κάλβου), ορκίζεται να μη σιωπήσει «ούτε στην εξορία ούτε στα δεσμά». «Ελεύθερο και στα δεσμά ακόμα» βλέπει τον εαυτό του στο ποίημα «Στον Βιάζεμσκι» (1823) και εύχεται να βρει τη θέση του στον ναό της τέχνης «δίπλα στον Πούσκιν και στον Τυρταίο». Η Ελλάδα είναι παρούσα κι εδώ, ενθαρρύνει με τον αγώνα της τους σκλαβωμένους λαούς της Ευρώπης, προκαλεί τρόμο στα «πλήθη των άγριων Οθωμανών», καθώς και στους συμμάχους τους ­ τυράννους της Δύσης που καταπιέζουν τον κόσμο και δολοφονούν «τα παιδιά της ελευθερίας». Ο ποιητής αναπολεί την ώρα όταν στις όχθες του Σηκουάνα πρωτοάκουσε το ηρωικό κάλεσμα από την Ελλάδα και ονειρευόταν να βρεθεί εκεί με το σπαθί στο χέρι, λυπάται που η μοίρα τού αρνήθηκε αυτή τη χάρη και βλέπει ως χρέος του να υψώνει τη σημαία της ελευθερίας με τον στίχο του.


Ο προσανατολισμός των «δεκεμβριστών»

Το παράδειγμα του Κιουχελμπέκερ είναι από τα πλέον δηλωτικά της κυρίαρχης τότε στη Ρωσία ρομαντικής αντίληψης για τον προφητικό και οδηγητικό ρόλο της ποίησης. Οπως ήταν φυσικό, στους επαναστατικούς κύκλους των «δεκεμβριστών» η θέση αυτή αποκτούσε προγραμματικές διαστάσεις. Ο προσανατολισμός στη διάδοση των φιλελεύθερων ιδεών προσδιόριζε τις έντονα διαφωτιστικές, διδακτικές διαθέσεις και είχε άμεσο αντίκτυπο στις επιλογές των ειδών (προτίμηση στην ωδή και στην τραγωδία), στους επικαιρικούς χειρισμούς των ιστορικών θεμάτων (αλληγορική «φωτογράφηση» του παρόντος, καταγγελία της απολυταρχίας, εξύμνηση της αντίστασης στην τυραννία ­ μια τέτοια τραγωδία, τους «Αργείους», έγραψε ο Κιουχελμπέκερ τις παραμονές της εξέγερσης), στην εξιδανικευμένη προβολή των πρωταγωνιστών της ελευθερίας.
Με θρυλική αίγλη ενός ρομαντικού ήρωα περιβάλλεται η μορφή του Μπάιρον (όπως, λ.χ., στο ποίημα του Β. Τουμάνσκι «Προς τον πρίγκιπα Τσερτελέφ», 1823) και ο θάνατός του το 1824 στο ηρωικό Μεσολόγγι προσλαμβάνεται στη Ρωσία ως συγκλονιστικό γεγονός. «Αοιδό, αγαπημένο των Ρώσων», «βάρδο, ζωγράφο γενναίων ψυχών», «Τυρταίο, σύμμαχο και προστάτη συνταγμάτων της ελευθερίας» τον αποκαλεί ο Κιουχελμπέκερ στο ποίημά του «Ο θάνατος του Μπάιρον» (1824). Πληθωρικός, ρητορικός, υψηλόφωνος, ο ποιητικός λόγος του καταγράφει τη δημιουργική και την αγωνιστική προσφορά του μεγάλου άγγλου ποιητή, την παρουσία του στη μαχόμενη «αναγεννημένη» Ελλάδα και το βαθύ πένθος της. Με την αναφορά στο πένθος της «πατρίδας του Θεμιστοκλή», της «ιερής» Ελλάδας, ανοίγει το δικό του ποίημα «Στον θάνατο του Μπάιρον» (1824) ο Ριλέγεφ και το κλείνει πάλι με τους Ελληνες να απευθύνονται στους «φίλους της ελευθερίας και της Ελλάδας», εκφράζοντας την πεποίθηση πως με τον πρόωρο θάνατο του Μπάιρον «χαίρονται μόνο οι τύραννοι και οι σκλάβοι».
Πολύ θεαματική ­ ενταγμένη εδώ σε σχήμα αντιπαράθεσης ­ είναι η παρουσία της Ελλάδας στο ποίημα «Η μοίρα του Ναπολέοντα» (1821) του Φ. Γκλίνκα, ενός από τους σημαντικούς πνευματικούς ηγέτες και ποιητές των «δεκεμβριστών». Η μνήμη για τον αποθανόντα (στις 5 Μαΐου 1821) αυτοκράτορα, μπροστά στον οποίο πρόσφατα «έτρεμαν βασίλεια», παραμερίζεται από τη συναρπαστική εικόνα της επαναστατημένης Ελλάδας που «ανασταίνεται από τον τάφο», «σπάει με δύναμη δεσμά» και «μέσα στην καταιγίδα» πλάθει τον νέο κόσμο της, αναβιώνοντας τα σύμβολα των Θερμοπυλών και του Ολύμπου. Αργότερα, παρακολουθώντας την πορεία της Ελληνικής Επανάστασης και συμπάσχοντας με τους κυνηγημένους από το τουρκικό γιαταγάνι Ελληνες που αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν τα αγαπημένα παράλια της Ιωνίας και να αναζητήσουν καταφύγιο σε ξένους τόπους, ο Γκλίνκα θα κάνει έκκληση για βοήθεια στους ξεριζωμένους πατριώτες («Στους έλληνες ικέτες», 1826).


Ο πόθος της ελευθερίας και η ποίηση


Ως τον τραγικό Δεκέμβριο του 1825 οι αναφορές στην Ελλάδα λειτουργούν στη ρωσική ποίηση όπως και οι συνθηματικές λέξεις-σηματοδότες: τυραννία, δεσμά, ελευθερία, σπαθί. Ενδεικτικό της συμβολικής και κάποτε συμβατικής προσφυγής στην Ελλάδα είναι, λ.χ., το ποίημα του Β. Γκριγκόριεφ «Ελληνίδα» («Γιατί στο χέρι σου κρατάς σπαθί, κόρη της εμπνευσμένης Ανατολής…», 1824): αποτυπώνει ένα γενικό μοντέλο ηρωικής αγωνιστικής συμπεριφοράς, υπογραμμισμένο με την επιλογή της γυναικείας μορφής, χωρίς να επιστρατεύει τα εθνικά, ελληνικά, στοιχεία και χρώματα. Συμβολικά φορτισμένο είναι το τριμερές, συνήθως, δομικό σχήμα αυτών των αναφορών: το ένδοξο παρελθόν της Ελλάδας, αιώνες σκλαβιάς, η ανάσταση. Είναι βέβαια ένας κοινός τόπος και στην ελληνική και γενικότερα στην ευρωπαϊκή ποίηση της εποχής, αλλά στη Ρωσία κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 1820 το σχήμα αυτό αποκτούσε διαστάσεις ενός απτού παραδείγματος προς μίμηση και εφαρμογή, συνθηματικής έκκλησης για αγωνιστικό ξεσήκωμα το οποίο ετοίμαζαν οι παράνομες οργανώσεις των «δεκεμβριστών».
Το πάθος της ελευθερίας, που ενσαρκώνεται και στη θεματολογία της Ελληνικής Επανάστασης, διαπνέει όχι μόνο τους «δεκεμβριστές» αλλά και έναν πλατύτερο κύκλο ρώσων ποιητών που δεν συμμετέχουν άμεσα στις επαναστατικές δραστηριότητες, ωστόσο διατηρούν πολύ στενές φιλικές σχέσεις με τους πρωτεργάτες του κινήματος. Το ποίημα «Η Ελλάδα» (1822) του Ο. Σόμοφ, ένα από τα καλύτερα δείγματα της φιλελληνικής ποίησης που γράφεται εκείνα τα χρόνια στη Ρωσία, ακολουθεί το δομικό σχήμα που αναφέραμε πιο πάνω. Ξεχειλίζει από αγάπη και θαυμασμό για την ανδρεία αρχαία Ελλάδα που ανύψωσε τον ναό «της ιεράς ελευθερίας» και υπήρξε «μητέρα των τεχνών», αλλά και από πικρία για τα σημερινά ερείπια του αρχαίου μεγαλείου, τη σκλαβιά που βιώνουν οι απόγονοι του Περικλή. Η συγκινημένη έκκληση του ποιητή στις «δοξασμένες σκιές» της αρχαιότητας, αλλά και στους καταπιεσμένους κληρονόμους αυτής της δόξας για ένα διάστημα δεν βρίσκει ανταπόκριση, αλλά τελικά η ικεσία του εισακούεται και το ποίημα κλείνει με χαιρετισμό θριάμβου στους μαχόμενους για την ελευθερία Ελληνες, τους οποίους θαυμάζουν «οι σκιές των προγόνων» τους.
Ως πολύ αξιόλογος ποιητής στον χώρο των «συμπαθούντων» ξεχωρίζει ο Β. Τουμάνσκι, στον οποίο ο Κιουχελμπέκερ είχε αφιερώσει το ποίημά του «Προς τον Αχάτη», γνωστός του Πούσκιν από την ταυτόχρονη παραμονή τους στην Οδησσό. Η «Ελληνική ωδή» του (1823), που συναγωνίζεται σε μαχητικό πάθος «Το ελληνικό τραγούδι» του Κιουχελμπέκερ, μεταφέρει τη φωνή ­ σε πρώτο πρόσωπο του πληθυντικού ­ των ελλήνων αγωνιστών, αποφασισμένων να εκδικηθούν τον εχθρό που έσπειρε στον τόπο τους τον θάνατο, τη φωτιά, τη βεβήλωση των ιερών, την ατίμωση. Δύο χρόνια αργότερα ο Τουμάνσκι επανέρχεται στο ελληνικό θέμα με δύο σονέτα που έχουν τον κοινό τίτλο «Ελλάδα» (1825) και στήνονται πάνω στη γνωστή αντιπαράθεση του χθες, που δεν ενέπνεε ελπίδες για ανάσταση από τη φρίκη της σκλαβιάς, και του σήμερα, όταν το εξεγερμένο «μέγα πνεύμα της ελευθερίας» απηύθυνε το κάλεσμά του σε «τυραννισμένους» λαούς και δέχθηκε τη θαρραλέα ακλόνητη απάντηση της Ελλάδας.


Πώς εσίγησαν οι ποιητές


Και πριν από την εξέγερση των «δεκεμβριστών» αρκετά από τα ποιήματα που αναφέραμε δεν ήταν δυνατόν να δουν επίσημα το φως της δημοσιότητας, κυκλοφορούσαν όμως σε χειρόγραφα και έφταναν στους αναγνώστες (το φαινόμενο του «σαμιζντάτ» δεν είναι αποκλειστικό «προϊόν» της σοβιετικής εποχής, είχε βαθιές ρίζες στην ιστορία της χώρας). Τον μακρύτερο πάντως δρόμο προς εκτύπωση έκαναν, όπως φαίνεται, δύο ποιητικές εκκλήσεις: «Στους ξεσηκωμένους Ελληνες» και «Εκκληση προς βοήθεια των Ελλήνων» που πρωτοδημοσιεύτηκαν στα μέσα του 20ού αιώνα. Ο συγγραφέας τους Β. Καπνίστ, από τη ζακυνθινή οικογένεια Καπνίση, εγκατεστημένη στην Ουκρανία από τις αρχές του 18ου αιώνα, ήταν μία από τις επιφανείς φυσιογνωμίες των ρωσικών γραμμάτων στα τέλη του 18ου-αρχές του 19ου αιώνα, ποιητής και δραματουργός με φιλοσοφική διάθεση, τολμηρό αντιτυραννικό πνεύμα («Ωδή της σκλαβιάς», που περίμενε δημοσίευση επί 23 χρόνια) και ισχυρή σατιρική φλέβα (κωμωδία «Στρεψοδικία»). Στα «ελληνικά» ποιήματά του τις εικόνες ολέθρου που έσπειρε στην Ελλάδα ο ξένος ζυγός διαδέχονται το κρίσιμο ερώτημα που θέτει η πατρίδα: «Ελευθερία ή θάνατος» και ο αγωνιστικός άθλος των σημερινών Ελλήνων που θυμίζει τις Θερμοπύλες, ενώ η έκκληση για βοήθεια στην επαναστατημένη Ελλάδα την οποία στέλνει ο ποιητής στους χριστιανικούς λαούς, και ιδιαίτερα στη Ρωσία, προβάλλεται ως θέμα πίστης και τιμής.
Μετά την καταστολή της εξέγερσης τον Δεκέμβριο του 1825, την εκτέλεση των πέντε αρχηγών (ανάμεσά τους ο Ριλέγεφ) και τις ομαδικές καταδίκες σε κάτεργα (Κιουχελμπέκερ), μαζί με τις φιλελεύθερες φωνές είχε σχεδόν σιγήσει και το ελληνικό θέμα. Πέντε χρόνια αργότερα ο Π. Κατένιν, σημαντικός λογοτέχνης και ένας από τους πρωτεργάτες του κινήματος των «δεκεμβριστών» που γλίτωσε από το τσαρικό μένος επειδή από το 1822 ήδη βρισκόταν στην εξορία, αναπολώντας τα χρόνια φιλελεύθερης έξαρσης θα αναφέρει, ως ένα από τα δηλωτικά στοιχεία της, τον θρύλο της αναστημένης Ελλάδας που είχε εμπνεύσει και ζωογονήσει την τέχνη («Η έμπνευση και ο ποιητής», 1830).

1. Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Πέντε ρώσοι κλασικοί, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1975, σελ. 64.
2. Στις μελέτες για τον Πούσκιν (στη συλλογή Πέντε ρώσοι κλασικοί, σελ. 35-99, και στον δεύτερο τόμο της τρίτομης ιστορίας της ρωσικής λογοτεχνίας, σελ. 46-62) ο Μ. Αλεξανδρόπουλος κάνει αναπτυγμένες ερμηνευτικές προτάσεις σχετικά με την ουσιώδη αυτή τομή στο έργο του ρώσου ποιητή, καθώς και με το πολύπτυχο ζήτημα του φιλελληνισμού του.
3. Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Πέντε ρώσοι κλασικοί, σελ. 66-67.
4. Με την ευκαιρία, να σημειώσουμε ότι στον Αλ. Υψηλάντη είχε αφιερώσει το ποίημά του «Δεσμώτης έλληνας» ο Ι. Κοζλόφ.
5. Βλ. επίσης: Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Η ρωσική λογοτεχνία. Ιστορία σε τρεις τόμους. Από τον 11ον αιώνα μέχρι την επανάσταση του 1917, τ. Β’, εκδ. Κέδρος, 1978, σελ. 24-31, 86-90.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ 21Μαρτίου 1999


Το άρθρο αυτό, με πρωτοβουλία του Δημήτρη Κυπραίου , Πρέσβη της Ελλάδας στη Μόσχα, έγινε η αφορμή για την έκδοση του βιβλίου " Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 ΣΤΟΝ ΚΑΘΡΕΦΤΗ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ". Η Σόνια Ιλίνσκαγια έκανε την επιλογή των ποιημάτων , έγραψε την εισαγωγή και έκανε την επιμέλεια.  Μετέφρασε από τα ρώσικα η Ευγενία Κριτσέφσκαγια και την απόδοση στα ελληνικά έκαναν οι : Ρούλα Κακλαμανάκη, Χριστόφορος Λιοντάκης, Κώστας Παπαγεωργίου και Στρατής Πασχάλης. 
Το βιβλίο εκδόθηκε από το Βιβλιοπωλείο της " Εστίας" Ι.Δ.ΚΟΛΛΑΡΟΥ & ΣΙΑΣ Α.Ε. στα ρωσικά και στα ελληνικά το 2001.
" Δώδεκα ποιητές, τριάντα ποιήματα, που για πρώτη φορά σμίγουν σε ενιαίο κύκλο του ρωσικού φιλελληνισμού, προβάλλουν την εικόνα μιας αρχαίας χώρας, δοξασμένης όχι μόνο για την κληρονομιά του παρελθόντος, αλλά και για το ηρωικό της παρόν.
Τη συλλογή κοσμούν τα σκίτσα του Πούσκιν και οι εικόνες της Ελλάδας, όπως τις αποτύπωσαν ο περίφημος Ρώσος ζωγράφος Κ. Μπριουλόφ και άλλοι συνάδελφοί του της αποστολής στην Ελλάδα, που πραγματοποίησε το 1835 ο κόμης Β. Ορλόφ - Νταβίντοφ"

Σάββατο, 23 Ιανουαρίου 2021

Μαγεμένη ψυχή

Ρομαίν Ρολάν 
δεν είχα ξαναδιαβάσει. Το κίνητρο στην προκειμένη περίπτωση ήταν και η προσφορά μεγάλου βιβλιοπωλείου. Πολύ χαμηλή τιμή για έξι μικρούς τόμους. Κάπως έτσι " Η Μαγεμένη Ψυχή" μπήκε στη ζωή μου και με μάγεψε. 
Πρόκειται για την ιστορία της Αννέτας Ριβιέρ και των ανθρώπων που έζησαν και έδρασαν μαζί της. Μαζί όμως με αυτή την ιστορία παρακολουθούμε την ιστορία της Γαλλίας, της Ευρώπης, της ανθρωπότητας ολόκληρης  από το 1900 μέχρι τις παραμονές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Εκπληκτική αφήγηση, ωραία αναπτυγμένοι χαρακτήρες, λεπτομερείς περιγραφές τόσο των τόπων όσο και των ανθρώπων. Οι σκέψεις , οι ψυχολογικές διεργασίες και διακυμάνσεις των ηρώων κυριαρχούν σε όλο το έργο. 
Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του είναι οι προοδευτικές και επαναστατικές ιδέες του συγγραφέα. Δεν είναι και μικρό πράγμα να παρουσιάζει μια γυναίκα των αρχών του 20ου αι. , η οποία τολμά να υψώσει το ανάστημά της σε όλο το πλέγμα των προκαταλήψεων και του συντηρητισμού της εποχής και να  προσπαθεί να πορευθεί στη ζωή της όπως αυτή ονειρεύτηκε , συχνά με πολύ πόνο, αρνούμενη να συμβιβαστεί ακόμη και με ό,τι αγαπούσε. Ανύπαντρη μητέρα από επιλογή γιατί ο άνδρας που ερωτεύτηκε δεν αγαπούσε αληθινά την ελευθερία και τα δικαιώματα της ως ανθρώπου. 
Ο Ρομαίν Ρολάν στηλιτεύει την υποκρισία και  την ανηθικότητα της γαλλικής κοινωνίας, αναδείχνει την πολιτική ιδιοτέλεια, τη μικρότητα των πολιτικών ανδρών, τη διάσταση της θεωρίας από την πράξη. 
Καταδικάζει τον πόλεμο με την αποκάλυψη του αποτρόπαιου προσώπου του στα πεδία των μαχών και την καταπάτηση κάθε δικαιώματος των ηττημένων. Συνταρακτικές και απόλυτα ρεαλιστικές οι πολεμικές σκηνές  αποτελούν αντιπολεμικό ύμνο.
Προβάλλει τον απόηχο των γεγονότων της Οκτωβριανής Επανάστασης  και όλες τις ιδεολογικές συγκρούσεις ανάμεσα στα διάφορα τμήματα της Γαλλικής κοινωνίας, αλλά και τις επιδράσεις στη διαμόρφωση της προσωπικότητας των ηρώων του.
Δείχνει την άνοδο του φασισμού στην Ιταλία και του ναζισμού στη Γερμανία και παρουσιάζει το πρόσωπο του τέρατος μέσα από τη ζωή των ανθρώπων της ιστορίας του.
Και σε όλη αυτή τη διαδρομή πρωταγωνιστούν κυρίως γυναίκες · γυναίκες δυναμικές, γυναίκες θαρραλέες, τολμηρές σε κάθε βήμα της ζωής τους· γυναίκες που έχουν πάρει τη ζωή στα χέρια τους και ανάλογα αντιμετωπίζουν τα μέλη της οικογένειας τους και πληρώνουν μεγάλο τίμημα για αυτές τους τις επιλογές, συνειδητές επιλογές. Μπόρεσαν όμως και κατέκτησαν την προσωπική ελευθερία , σωματικά και πνευματικά, αγωνιζόμενες συγχρόνως  για την κοινωνική και πολιτική ελευθερία. Και γι' αυτό μαγικές...
Η Αννέτα Ριβιέρ είναι το πρότυπο της αγωνιζόμενης γυναίκας όχι απλά να επιβιώσει , αλλά να εφαρμόσει τις ιδέες της και να πορευτεί με αξιοπρέπεια μέσα από δύσκολους δρόμους χωρίς διδακτισμό με το βλέμμα και τη ψυχή στους πραγματικούς ανθρώπους. Ξεχειλίζει από αγάπη η ταλαιπωρημένη  καρδιά της.

" Όταν γράφω ένα μυθιστόρημα, διαλέγω ένα πλάσμα, που νιώθω  πως συγγενεύω μαζί
του - ( ή καλύτερα , με διαλέγει αυτό). - Άμα τώρα το διαλέξω , τ' αφήνω λεύτερο, δίχως να προσέχω μήπως κι ανακατέψω μαζί του την προσωπικότητά μου. Είναι βαρύ φορτίο να σέρνει κανένας απάνω του μισόν αιώνα μια προσωπικότητα. Η θεία ευεργεσία της τέχνης είναι που μας απολυτρώνει απ' αυτήν, ποτίζοντάς μας άλλες ψυχές, ξαναντύνοντάς μας άλλες υπάρξεις - ( οι φίλοι μας Ινδοί θάλεγαν: " άλλες υπάρξεις μ α ς" : γιατί τα πάντα υπάρχουν στον καθένα...)
Όταν, λοιπόν, διαλέγω τον Ζαν Κριστόφ ή τον Κολά, ή την Αννέτα Ριβιέρ, δεν είμαι πια τίποτ' άλλο παρά ο γραμματέας των στοχασμών τους. Τους ακούω, τους βλέπω να δρουν, και βλέπω με τα μάτια τους. Όσο προχωρούν και μαθαίνουν την καρδιά τους και τους ανθρώπους, προχωρώ και μαθαίνω κ' εγώ μαζί τους· όταν γελιούνται, τρικλίζω· όταν ξαναβρίσκουν τον εαυτό τους, ξανασηκώνουμαι και ξαναπαίρνουμε το δρόμο. Δε λέω  πως ο δρόμος αυτός είναι ο καλύτερος. Μα ο δρόμος αυτός είναι ο δικός μας. Έχουν δεν έχουν δίκιο, ο Κριστόφ, ο Κολά κ' η Αννέτα, υπάρχουν. Η ζωή δεν είναι η μικρότερη δικαίωση.
Μη ζητάτε αυτού θέση ή θεωρία. Κοιτάξτε μόνο την εσωτερική ιστορία μιας ειλικρινούς, μακριάς, γόνιμης σε χαρές και πόνους ζωής, που δεν είναι απαλλαγμένη από αντιφάσεις, που βρίθει από πλάνες· και που όλο πασκίζει, στη θέση της απρόσιτης Αλήθειας, να φτάσει στην αρμονία του πνεύματος, που είναι η υπέρτατή μας αλήθεια." γράφει ο Ρομαίν Ρολλάν απευθυνόμενος στο αναγνώστη του.
Ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα που έχω διαβάσει και αξίζει να το αναζητήσετε. Αν και μεγάλο σε όγκο , είναι ένα μυθιστόρημα καθηλωτικό από κάθε άποψη. 
Ο Ρομαίν Ρολλάν βραβεύτηκε με το βραβείο Νόμπελ το 1915


Ρομαίν Ρολλάν, Η Μαγεμένη Ψυχή, τόμοι 6,μετφρ. Άρης Νικολετόπουλος,  Εκδόσεις Γκοβόστη χ.χ.
Εδώ μπορείτε να διαβάσετε το σημείωμα του μεταφραστή


Πέμπτη, 14 Ιανουαρίου 2021

Οι ξένες λέξεις

Τη Δευτέρα 11 Ιανουαρίου έφυγε από τη ζωή ο εξαίρετος συγγραφέας  Βασίλης Αλεξάκης. Στη μνήμη του ακολουθεί ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημά του "Οι ξένες λέξεις" για το οποίο έχουν πει ότι αποτελεί: " Το εκπληκτικό ταξίδι ενός σύγχρονου Οδυσσέα που ταξιδεύει πάνω στη σχεδία των λέξεων" και ότι: " Οι ξένες λέξεις σού ανοίγουν ένα δρόμο, σε βοηθούν να ζήσεις, όπως όλα τα μεγάλα μυθιστορήματα". 
Στην Ελλάδα το μυθιστόρημα αυτό  βραβεύτηκε το 2004 με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος .

 Η πρώτη λέξη που έμαθα στα σάνγκο είναι μπαμπα, " ο μπαμπάς ".  Δεν δυσκολεύτηκα βέβαια να τη συγκρατήσω. " Ο πατέρας μου" μεταφράζεται μπαμπα τι μπι. Η κτητική αντωνυμία "μου" δεν συναντάται προφανώς σ' αυτή τη γλώσσα, γιατί μπι σημαίνει "εγώ". Μπαμπα τι μπι θα πει στην κυριολεξία " ο πατέρας του εαυτού μου". Κοντορο σημαίνει "χωριό" , και επίσης "χώρα".  Αν ήμουν υποχρεωμένος να δώσω τα στοιχεία της ταυτότητάς μου, θα έλεγα:
- Κοντορο τι μπι είναι η Ελλάδα.
Υπάρχει άραγε στα σάνγκο η λέξη Ελλάδα; Αλλά δεν έχω διάθεση να μιλήσω  για μένα ( μπι, το επαναλαμβάνω). Νομίζω ότι έχω εξαντλήσει το θέμα των ταξιδιών μου μεταξύ Αθήνας και Παρισιού. Αντιλαμβάνομαι άλλωστε ότι δεν παρουσιάζεται πια κανένα ενδιαφέρον: πολλά αεροπλάνα συνδέουν καθημερινά τις δύο πρωτεύουσες κι είναι σχεδόν πάντα γεμάτα. Δεν έχω ούτε τη διάθεση να επινοήσω κάποια ιστορία. Θα έπρεπε σίγουρα να το κάνω, γιατί τα μυθιστορήματά μου είναι σχετικά λίγα. Οφείλω ωστόσο να διευκρινίσω ότι η μετάφραση των βιβλίων μου από τα ελληνικά στα γαλλικά ή από τα γαλλικά στα ελληνικά μού τρώει πολύ χρόνο. Η εργογραφία μου θα αριθμούσε σαφώς περισσότερους τίτλους αν δεν ήμουν αναγκασμένος να γράφω κάθε βιβλίο μου δύο φορές.
Καμιά ιδέα μυθιστορήματος δεν μου ήρθε τους τελευταίους μήνες. Λες να απογοητεύτηκα από τη χλιαρή, αν όχι ψυχρή ( ντε λέγεται το κρύο σα σάνγκο) υποδοχή που είχε πέρυσι ο Μολυβένιος στρατιώτης; Πολλές  φορές συγκινήθηκα εξιστορώντας τις περιπέτειες της Μαρτίν, ενός μικρού κοριτσιού ερωτευμένου μ' ένα μολυβένιο  στρατιώτη, και πίστευα ότι θα άγγιζαν το αναγνωστικό κοινό. Δυστυχώς όμως δεν το άγγιξαν.
- Το δημοσιεύσαμε πιο νωρίς ή πιο αργά απ' ό,τι έπρεπε το βιβλίο σου, μου είπε ο εκδότης μου κοιτάζοντας αφηρημένα από το παράθυρο. Οι Γάλλοι δεν έχουν διάθεση για κλάματα φέτος.
Ο Μολυβένιος στρατιώτης θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά στο τέλος αυτού του έτους. Έκανα αρκετές αλλαγές στο μυθιστόρημά μου μεταφράζοντάς το, αφαίρεσα ένα σωρό φράσεις, συντόμευσα αισθητά τον εσωτερικό μονόλογο της Μαρτίν στο υπόγειο της Γκαλερί Λαφαγιέτ. Ξαναδιαβάζοντας τα γραπτά μου υπό το πρίσμα μιας άλλης γλώσσας, βλέπω καλύτερα τις αδυναμίες τους, τις διορθώνω, πράγμα που εξηγεί ότι προτιμώ να με διαβάζουν σε μετάφραση παρά στο πρωτότυπο. Ελπίζω οι συμπατριώτες μου να υποδεχτούν θερμότερα τη Μαρτίν. Αλλά μπορεί να μην έχουν διάθεση για κλάματα ούτε αυτοί.
Μια μόνο ιδέα μού ήρθε από τότε που τελείωσα αυτή τη μετάφραση: να ανακαλύψω μια νέα γλώσσα. Στην αρχή τη βρήκα εξωφρενική. Τι τη χρειαζόμουν μια τρίτη γλώσσα; Θυμήθηκα πόσο είχα κοπιάσει όταν ήμουν είκοσι τεσσάρων χρονών για να μάθω τα γαλλικά, και τις προσπάθειες που είχα καταβάλει δέκα χρόνια αργότερα για να συμφιλιωθώ με τη μητρική μου γλώσσα. Ανέτρεξα ακόμη πιο μακριά στο παρελθόν, στην εποχή που η μητέρα μου μού δίδασκε το ελληνικό αλφάβητο. Δυσκολευόμουν απίστευτα να ξεχωρίσω το ένα γράμμα από το άλλο. Η μητέρα μου απελπιζόταν. Ανακάλυψε  πολύ νωρίς ότι  δεν είχα καμία κλίση στις γλώσσες. Δεν έχω συγκρατήσει σχεδόν τίποτε από τα μαθήματα αγγλικών που παρακολούθησα επί σειρά ετών στο σχολείο.
Κι όμως, μου ήταν αδύνατο ν' απαλλαγώ από αυτή την ιδέα. Έπρεπε άραγε να παραδεχτώ ότι είχε κάποιο νόημα; Μήπως ήθελα ν' αποδείξω στον εαυτό μου ότι ήμουν ακόμη ικανός, στα πενήντα δύο μου χρόνια, να μάθω κάτι καινούργιο; Μοιραία γίνεται κανείς λίγο βλάκας όταν αρχίζει τη σπουδή μιας γλώσσας, επιστρέφει στη νηπιακή ηλικία. Να νοσταλγούσα άραγε αυτή την περίοδο της ζωής μου όπου δεν ήξερα ακόμη να μιλάω; Όσο κι αν με ταλαιπώρησε η κατάκτηση των γαλλικών, μου πρόσφερε κάποιες χαρές. Ορισμένες από τις λέξεις που ανακάλυπτα μ' ενθουσίαζαν, και προσπαθούσα, όχι χωρίς κέφι, να τις συνδυάζω μεταξύ τους για να σχηματίζω φράσεις. Τα γαλλικά με διασκεδάζουν λιγότερο από τότε που έγινα ένα είδος εργαλείου που μου επιτρέπει να βγάζω, άλλοτε καλά και άλλοτε όχι, τα προς το ζην. Δεν τα βλέπω πια ως ξένη γλώσσα: πάνε τόσα χρόνια που τα έμαθα ώστε μου φαίνεται ότι τα ήξερα ανέκαθεν. Ίσως σκέφτηκα να ανακαλύψω μια ξένη γλώσσα απλά και μόνο επειδή δεν ήξερα καμιά.
Το σχέδιο μου ωρίμαζε ερήμην μου. Ένα πρωί, ανοίγοντας τα μάτια μου, συλλογίστηκα την Αφρική. " Θα μάθω μια αφρικάνικη γλώσσα ελάχιστα γνωστή", είπα μέσα μου. Κι η ιδέα  αυτή μου έκανε κατάπληξη, γιατί δεν ξέρω καθόλου την Αφρική. Δεν είχα ασχοληθεί μαζί της παρά μόνο όταν ήμουν παιδί ή έφηβος. Ήξερα ότι ζούσε κατά διαστήματα εφιαλτικά δράματα, που όμως δεν με απασχολούσαν ιδιαίτερα. Απλά αρνιόμουν ν' αγοράζω πορτοκάλια Νότιας Αφρικής. Η άγνοιά μου μου απαγόρευε να κάνω κουβέντες με τους μαύρους που συναντούσα στο Παρίσι ή στην Αθήνα. Σε τι θα ωφελούσε να τους ρωτούσα ποια ήταν η χώρα τους εφόσον ήμουν ανίκανος να την τοποθετήσω στο χάρτη; Κάθε Αφρικανός που αντάμωνα πρόσθετε λίγο μυστήριο στην αμάθειά μου. Τι σήμαινε λοιπόν αυτή η αιφνίδια περιέργεια για τη μαύρη κουλτούρα; Και γιατί είχα την πρόθεση να επιλέξω  μια γλώσσα περιθωριακή;. Για να κάνω το εγχείρημά μου ακόμη πιο ασυνήθιστο; Από αλληλεγγύη προς τις μικρές γλώσσες που δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να επιβάλουν τη φωνή τους; Μεταξύ των γλωσσών αυτών συγκαταλέγονται και τα ελληνικά.
Τα βιβλία και οι ταινίες των παιδικών μου χρόνων εμφάνιζαν την Αφρική ως το σταυροδρόμι όλων των κινδύνων. Ο Ταρζάν ήταν μονίμως σε υπερένταση. Είχε βέβαια μερικούς φίλους, έναν ελέφαντα που τον χρησιμοποιούσε ως μεταφορικό μέσο κι έναν παιχνιδιάρη πίθηκο ( ο Ταρζάν γελούσε πότε - πότε), ζούσε ωστόσο υπό τη διαρκή απειλή αιμοβόρων ζώων και ανθρωποφάγων πολεμιστών. Οι τελευταίοι εκφράζονταν σε μια υποτυπώδη γλώσσα, που τους επέτρεπε όμως να καταστρώνουν καταχθόνια σχέδια. Οι λευκοί που ταξίδευαν διαμέσου της ζούγκλας ήταν κυρίως σωματέμποροι και κυνηγοί ελεφάντων.
Παρ' όλα αυτά η Αφρική με γοήτευε. Υποκαθιστούσε στην ασφυκτική κοινωνία που ήξερα ένα χώρο ελεύθερο, όπου όλα έπρεπε να τα φτιάξει κανείς απ' την αρχή, όπου όλα ήταν ακόμη δυνατά. Καμιά άλλη ήπειρος δεν ερέθιζε τόσο τη φαντασία μου.  Ήταν σαν μια απέραντη παιδική χαρά. Η περίφημη κραυγή του Ταρζάν αντηχούσε στ' αφτιά μου σαν ένας ύμνος στην ελευθερία. Ονειρευόμουν να κοιμηθώ σ' ένα κρεβάτι στρωμένο με φύλλα. Το λιοντάρι που μούγκριζε στην αρχή των ταινιών της Μέτρο Γκόλντουιν Μάγιερ δεν με τρόμαζε. Αντίθετα, έβρισκα υπερβολικά σύντομη την παρουσία του. Θα ρρώ άλλωστε ότι αυτής ακριβώς της εταιρείας παραγωγές ήταν οι ταινίες με τον Ταρζάν, τον οποίο υποδυόταν ο Τζόνι Βαϊσμίλερ. Κάναμε ουρά για να τις δούμε στο σινεμά στο σινεμά της γειτονιάς, όπου παίζονταν τα πρωινά της Κυριακής.
Ξαναβρίσκαμε τον Ταρζάν σε μια επιφυλλίδα που έγραφε ο δημοσιογράφος Νίκος Ρούτσος και που κυκλοφορούσε σε εβδομαδιαία τεύχη από τα περίπτερα. Αλλά ο Ταρζάν του Ρούτσου ήταν ένας άντρας ώριμος που ζήλευε τους ανταγωνιστές του και ήταν πολύ λιγότερο συμπαθής από τον ήρωα του Έντγκαρ Ράις Μπάροουζ. Η τεράστια επιτυχία των εν λόγω φυλλαδίων οφειλόταν σ' έναν καινούργιο θαμώνα της ζούγκλας, πιο νέο και πιο δυνατό από τον Ταρζάν, με μελαψό δέρμα, θρέμμα θηλυκού γορίλα κι αυτός , που είχε για μας το ασύγκριτο πλεονέκτημα να είναι ελληνικής καταγωγής. Οναμαζόταν Γκαούρ. Το όνομα αυτό θυμίζει την τουρκική λέξη γκιαούρ, " άπιστος", που χρησιμοποιούσαν οι Οθωμανοί εις βάρος των Ελλήνων. Παρά την εντιμότητα και την αφέλειά του, ο Γκαούρ εκνεύριζε τον Ταρζάν, που σχεδίαζε κατά καιρούς να τον εξολοθρεύσει και να του κλέψει τη μνηστή του, μια εκρηκτική μελαχρινή ονόματι Ταταμπού, που προερχόταν επίσης από τους κόλπους της ελληνικής διασποράς. Θυμάμαι ακόμη μια συγκινητική σκηνή όπου ο Γκαούρ και η Ταταμπού προσπαθούν να κατασκευάσουν την ελληνική σημαία χρωματίζοντας με μπλε τις τέσσερις γωνίες ενός λευκού υφάσματος ώστε να σχηματιστεί στο κέντρο του ένας σταυρός. Πολλές εικόνες συνόδευαν την επιφυλλίδα. Τα πανίσχυρα μπούτια και τα σαν οβίδες βυζιά της Ταταμπού, που φορούσε ένα μπικίνι από δέρμα τίγρης, μου δημιουργούσαν άπειρες φαντασιώσεις. Η Αφρική με γοήτευε για τον πρόσθετο λόγο ότι τη φανταζόμουν κατοικημένη από ημίγυμνες γυναίκες. Πολλά άλλωστε λαϊκά τραγούδια της εποχής μνημόνευαν την ομορφιά των μαύρων γυναικών και τις μεθυστικές τροπικές νύχτες. Ο Βασίλης Τσιτσάνης διατύπωνε σ' ένα χιουμοριστικό άσμα την επιθυμία να γνωρίσει προσωπικά τον Ταρζάν:

Μέσα στη ζούγκλα τον Ταρζάν θα πάω να συναντήσω
Να παίξω φίνο μπαγλαμά κι ίσως τον συγκινήσω.

Γύρω στα δεκαπέντε μου ανακάλυψα μια άλλη Αφρική, πολύ λιγότερο συναρπαστική από αυτή του Μπάροουζ ή του Ιουλίου Βερν, χάρη στο μυθιστόρημα του Μ. Καραγάτση Άμρι α Μούγκου, που φέρει τον υπότιτλο " Στο χέρι του Θεού". Ο συγγραφέας εξιστορεί τις περιπέτειες δύο Ελλήνων ναυτικών που παρατούν τη δουλειά τους και περιπλανώνται στη μαύρη ήπειρο σε αναζήτηση ενός μυστηριώδους ατόμου, ενός Γερμανού θαρρώ, με τον οποίο δεν καταφέρνουν να έρθουν ποτέ σε επαφή. Κερδίζουν πολλά λεφτά, αλλά χάνουν σιγά - σιγά την υγεία τους και τα λογικά τους, γιατί οι τοπικοί θεοί τούς βλέπουν με κακό μάτι. Δεν ξέρω αν είχε διαβάσει ο Καραγάτσης την Καρδιά του σκότους του Κόνραντ, που αναφέρεται στην έρευνα γύρω από ένα σχεδόν μυθικό πρόσωπο χαμένο στη ζούγκλα. Σε ό,τι με αφορά, δεν ανακάλυψα αυτό το μυθιστόρημα παρά πολύ αργότερα, όταν ήμουν ήδη στη Γαλλία. Μου έχει μείνει η ανάμνηση μιας διαδρομής μέσα από πυκνές σκιές και μιας φωνής που ακούγεται δύο φορές, όπως στο τέλος μιας όπερας: " Φρίκη! Φρίκη!"
Είμαι περίπου βέβαιος ότι ο Καραγάτσης δεν κατονομάζει τη γλώσσα που του ενέπνευσε τον τίτλο του αφηγήματός του. Πώς λέγεται ο " Θεός" στα σάνγκο; Νζαπα, μόλις το βρήκα στο λεξικό, λέγεται Νζαπα. Μαθαίνω ταυτόχρονα την έκφραση νγκου τι Νζαπα, " το νερό του Θεού", που υποδηλώνει τη βροχή. Το άρθρο τι, " του" ή " της", το έχω εμπεδώσει άριστα. Αν υπήρχε ένας Θεός του κρύου, θα ονομαζόταν ασφαλώς Νζαπα τι ντε. Δεν χρησιμοποιώ τόνους στα σάνγκο γιατί καμία συλλαβή δεν προφέρεται εντονότερα από τις άλλες.
Πόσοι Έλληνες να ζούσαν στην Αφρική την εποχή της αποικιοκρατίας; Ήξερα ότι ένας ξάδελφος της μητέρας μου ήταν εγκατεστημένος στο Κέιπ Τάουν και ότι δούλευε στους σιδηροδρόμους. Η γιαγιά μου από τη μεριά του πατέρα μου, που είχε γεννηθεί στην Αλεξάνδρεια στο τέλος του 19ου αιώνα, αναπολούσε ασταμάτητα την ευημερία των ελληνικών κοινοτήτων της Αιγύπτου. Υποστήριζε ότι είχε γνωρίσει τον Καβάφη, πράγμα που μου φαινόταν καταπληκτικό. Απεχθανόταν τον Νάσερ, που είχε αναγκάσει τους ξένους να πάρουν δρόμο. Κατά τη γνώμη της ήταν ένας αχάριστος:
- Αν δεν υπήρχαν οι Έλληνες, μας διαβεβαίωνε, η Αλεξάνδρεια θα είχε παραμείνει ένα χωριό.
Είχε εγκαταλείψει την Αίγυπτο το 1911, λίγο πριν γεννήσει τον πατέρα μου, γιατί ήθελε να τον μεγαλώσει στη χώρα των προγόνων της. Ο άντρας της την είχε ακολουθήσει με δύο χρόνια καθυστέρηση, όσο του είχε χρειαστεί για να πουλήσει την επιχείρησή του, μια βιομηχανία ζυμαρικών, και ν' αποχαιρετήσει την αδελφή του την Κλοτίλδη, που ζούσε στο Μπανγκί. Η μοναδική φωτογραφία του παππού μου που έχω δει ποτέ είναι τραβηγμένη στο Μπανγκί, κατά τη διάρκεια αυτής της επίσκεψης προφανώς. Πέθανε πολύ νέος, στην αρχή του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, από τύφο.
- Γίνεται πολύς λόγος για τις επιδημίες που μαστίζουν την Αφρική, έλεγε η γιαγιά μου, ωστόσο τον άντρα μου η Ελλάδα τον σκότωσε.
Στη φωτογραφία, που έχει χρώμα καφετί, βαστάει ένα τουφέκι κι ακουμπά το πόδι του στη ράχη ενός λιονταριού από χαρτόνι. Φαίνεται να τον διασκεδάζει η κατάσταση αυτή, γιατί έχει στα χείλη το ίδιο συγκρατημένο χαμόγελο που τον έκανε να μοιάζει τόσο με τον πατέρα μου. Μερικές γλάστρες με εξωτικές πρασινάδες συμπληρώνουν τη σύνθεση, που είναι έργο του " Στούντιο ντε Παρί, οδός Πολ Κράμπελ, Μπανγκί", όπως αναγράφεται στο κάτω μέρος της εικόνας με ασημένια γράμματα. Όταν ήμουν παιδί, ταύτιζα τον άνθρωπο με το τουφέκι με τον πατέρα μου και πίστευα ότι ήμουν γιος τυχοδιώκτη. Κάποια μέρα έμαθα ότι δεν ήταν αλήθεια. Ο πατέρας μου μου ομολόγησε ότι δεν είχε πάει ποτέ στην Αφρική και ότι ήταν υπεύθυνος του δημοτικού γραφείου τελετών.
- Ασχολούμαι με τους πεθαμένους, μου είπε κάπως προκλητικά. Ξέρεις τι πάει να πει " πεθαμένος";
Δεν το καλοήξερα. Συλλογίστηκα όμως το λιοντάρι, που είχε ακουμπισμένο το κεφάλι του καταγής και τα μάτια κλειστά, και απάντησα "ναι".
Ξαναείδα για τελευταία φορά αυτή τη φωτογραφία όταν σφάλισα το σπίτι των γονιών μου στην Αθήνα, όπου κανείς δεν κατοικεί πια. Έχουν πεθάνει και οι δύο, η μητέρα μου προ εννέα ετών, ο πατέρας μου στις 7 Μαρτίου αυτού του χρόνου. Τη βρήκα στη συνηθισμένη της θέση, σ' ένα συρτάρι του μπουφέ, προσεκτικά τυλιγμένη με ριζόχαρτο. Μου έκανε ξανά εντύπωση η ομοιότητα ανάμεσα στον παππού μου και τον πατέρα μου. Σκέφτηκα προς στιγμήν να τη βάλω στην τσέπη μου, αλλά δε μου φάνηκε σωστό. Τελικά δεν πήρα τίποτα εκτός από το γράμμα που έγραψε ο παππούς μου στον πατέρα μου φεύγοντας για το μέτωπο. Να προαισθανόταν άραγε ότι οι μέρες του ήταν μετρημένες; Το γεγονός ότι ένιωσε την ανάγκη να εκφράσει την αγάπη του στο γιο του. Ο πατέρας μου δεν ήξερε ακόμη να διαβάζει. Όταν έφτασε στην ηλικία που μπορούσε ν' αποκρυπτογραφήσει το μήνυμα, συγκινήθηκε τόσο πολύ που αναγκάστηκε να σταματήσει την ανάγνωση στην τρίτη γραμμή.
Μου τα είπε όλα αυτά πέρυσι, προς το τέλος του χρόνου, ενώ είχε ήδη αρχίσει να χάνει τις δυνάμεις του. Ήταν ογδόντα έξι χρονών.
- Καταλαβαίνεις, είπε, ο πατέρας μου είχε πεθάνει όταν άνοιξα το γράμμα του.
- Και πότε το διάβασες;
- Ποτέ...Δοκίμασα άλλες φορές...Αμέσως όμως γέμιζαν δάκρυα τα μάτια μου...Δεν μπόρεσα ποτέ να ξεπεράσω την τρίτη γραμμή.
Διαπίστωσα ότι του ήταν αδύνατο να αναφερθεί στην επιστολή του πατέρα του χωρίς να συγκινηθεί. Του σκούπισα τα μάγουλα μ' ένα χαρτομάντηλο. Υπήρχαν ροζ, γαλάζια και πρασινωπά χαρτομάντιλα μέσα στο κουτί.
- Ποιος θα το διαβάσει; τον ρώτησα με κάποια δόση αφέλειας.
- Εσύ! είπε ορθώνοντας το σώμα του. Εσύ!
Το πήρα λοιπόν το γράμμα, αλλά δεν το έβγαλα απ' το φάκελό του, όπου είναι απ' το φάκελό του, όπου είναι σημειωμένο το όνομά του πατέρα μου, με μελάνι και πλαγιαστή γραφή, κι από κάτω το δικό μου, γραμμένο αδέξια με μολύβι. Δεν βιάζομαι να το διαβάσω. Ας κάνει ακόμη λίγη υπομονή αυτή η επιστολή, που περιμένει να διαβαστεί από το 1915.
Ήταν στο ίδιο συρτάρι με τη φωτογραφία. Δεν πείραξα τίποτε άλλο, δεν πέταξα τα φάρμακα που βρίσκονταν πάνω στο κομοδίνο. Ένα από τα χαρτομάντιλα είχε μισοβγεί από το κουτί, σαν να ήταν έτοιμο να πετάξει. Απλά βούλωσα το παγούρι όπου ο πατέρας μου έβαζε παγωμένο νερό για τη νύχτα. Κατόπιν έφυγα τραβώντας απαλά την πόρτα της εισόδου, από σεβασμό στη σιωπή που βασιλεύει οριστικά πια σ' αυτό το σπίτι.
Η Κλοτίλδη μάς ταχυδρομούσε ανελλιπώς μια κάρτα την Πρωτοχρονιά, την οποία υπέγραφε και ο σύζυγός της, ο Αντρέ Μπερεμιάν, ένας Αρμένης από τη Μασσαλία. Ήταν ασπρόμαυρες κάρτες που απεικόνιζαν σπίτια, ποταμόπλοια. Τις βύθιζα σ' ένα βαθύ πιάτο γεμάτο νερό για να ξεκολλήσω το γραμματόσημο. Οι λέξεις έφευγαν κι εκείνες από τη θέση τους, διαλύονταν στο νερό, ξαναγίνονταν μελάνι. Το λατινικό ρητό που διατείνεται ότι τα γραπτά μένουν μου φαινόταν απατηλό. " Όχι", σκεφτόμουν βλέποντας τις ευχές της Κλοτίλδης να σβήνουν, " δεν μένουν".
Χάρη στην αδελφή του παππού είχα αρκετά γραμματόσημα από τη γαλλική Ισημερινή Αφρική. Οι συμμαθητές μου διέθεταν ελάχιστα: υποθέτω ότι λίγοι Έλληνες ζούσαν  στην περιοχή. Σίγουρα ήταν πολύ περισσότεροι στην Αίγυπτο, στο Βελγικό Κονγκό, στη Νοτιοαφρικανική Ένωση και στην Αιθιοπία, γιατί ήταν σχετικά εύκολο να προμηθευτείς γραμματόσημα από κείνες τις χώρες. Ο βασιλιάς Φαρούκ κατείχε μόνος του μια ολόκληρη σελίδα στη συλλογή μου. Ήξερα άριστα το προφίλ του. Τα γραμματόσημα μου επιβεβαίωναν ότι η ελληνική παρουσία στην Αφρική ήταν σημαντική, μου έδειχναν τις διαστάσεις του μεταναστευτικού ρεύματος προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά και την Αυστραλία, με ενημέρωναν ότι η Ασία δεν ενδιέφερε τους συμπατριώτες μου. Κανείς γύρω μου δεν διέθετε ινδικά ή κινέζικα γραμματόσημα. Ελάχιστα κυκλοφορούσαν από τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Κι όμως, πολλοί Έλληνες κομμουνιστές είχαν βρει καταφύγιο μετά τον Εμφύλιο πίσω από το Παραπέτασμα. Υπέθετα ότι δεν έστελναν συχνά  νέα στους συγγενείς τους ή ότι τα γράμματά τους περνούσαν από λογοκρισία και δεν έφταναν ποτέ στον προορισμό τους. Το Βασίλειον της Ελλάδος κρατούσε τις αποστάσεις του από το ανατολικό μπλοκ, όπως κρατούσε τις αποστάσεις του κι από την Τουρκία, που είχε εξαλείψει το ελληνικό στοιχείο από την επικράτειά της. Είχα όλα κι όλα τρία ή τέσσερα τουρκικά γραμματόσημα.
Η Κλοτίλδη έκανε ένα σύντομο ταξίδι στην Ελλάδα στα μέσα της δεκαετίας του '60 και επισκέφθηκε τους γονείς μου. Θυμάμαι μια πανύψηλη γυναίκα με φαρδιές πλάτες. Έδινε μια αίσθηση δύναμης που δεν ταίριαζε ούτε στην ηλικία της ούτε στο φύλο της.
- Η Αφρική μάς άλλαξε την Κλοτίλδη σε άντρα! σχολίασε ο πατέρας μου μετά την αναχώρηση της θείας του.
Με φανατζόταν πολύ πιο μικρό απ' ό,τι ήμουν, γιατί μου χάρισε ένα σκαμνάκι με τρία σταυρωτά πόδια δεμένα στη μέση. Το δοκίμασα πάντως και το βρήκα πολύ σταθερό, πράγμα που με έκανε να σκεφτώ ότι στα δικά μας καθίσματα το ένα πόδι ήταν περιττό. Δεν έκανα καμιά ερώτηση στην Κλοτίλδη για την Ισημερινή Αφρική: ο Ταρζάν δεν με ενθουσίαζε πια. Προτιμούσα σαφώς τους καταχθόνιους ήρωες του Ντοστογιέφσκι. Η μητέρα μου τη ρώτησε σχετικά με τα παιδιά της, είχε ένα αγόρι κι ένα κορίτσι. Βγήκα απ' το δωμάτιο χωρίς να περιμένω την απάντηση. Ποτέ μου δεν έμαθα τι δουλειά έκανε ο Αντρέ Μπερεμιάν στο Μπανγκί.
Ήμουν στην Αθήνα στις 7 του περασμένου Μάρτη. Το θάνατο του πατέρα μου μου τον ανακοίνωσε η γυναίκα που τον φρόντιζε, μια Βουλγάρα που έβλεπε τηλεόραση όλη μέρα πλέκοντας μάλλινες κάλτσες. Έβρεχε εκείνο το πρωί. Σκούπισα με επιμέλεια τα παπούτσια μου πριν διαβώ το κατώφλι του σπιτιού. Χάιδεψα το μέτωπό του. Ήταν κρύο. Ακόμη και μετά την κηδεία του εξακολούθησα να φοβάμαι μη τον χάσω, σαν να μη ήταν ο θάνατός του παρά μια προειδοποίηση, ένα κακό σημάδι. Δέκα φορές την ημέρα έλεγα να του τηλεφωνήσω για να με καθησυχάσει.
Παραλίγο να τον πάρω τηλέφωνο κι όταν επέστρεψα στο Παρίσι, όπως έκανα πάντα επί είκοσι οκτώ χρόνια. Άπλωσα το χέρι προς τη συσκευή, αλλά δεν την άγγιξα. Κατόπιν βάλθηκα ν' αδειάζω τις αποσκευές μου. Ενώ έβγαζα τα πουκάμισα, που τα είχε σιδερώσει άψογα η Βουλγάρα, άκουσα το τηλέφωνο να χτυπάει. Καθόμουν ανακούρκουδα μπροστά στην ανοιχτή βαλίτσα. Το κουδούνισμα με πάγωσε. Ακούστηκε μόνο μια φορά, σαν να είχε αντιληφθεί αυτός που καλούσε ότι είχε πάρει λάθος αριθμό, ή σαν να μην ήταν σε θέση να μιλήσει...(απόσπασμα)

Βασίλης Αλεξάκης, Οι ξένες λέξεις, Εξάντας, Αθήνα 2003


Δευτέρα, 11 Ιανουαρίου 2021

Νίκος Καββαδίας - Λι

 

Το «Λι» είναι ένα μικρό διήγημα στο οποίο ο Νίκος Καββαδίας περιγράφει την περιπέτεια που έζησε στο Χόνγκ Κονγκ όταν ταξίδευε το 1968, σαν ασυρματιστής, στα καράβια.  Λι είναι το όνομα μια δεκάχρονης κινέζας που προσφέρεται να του κάνει διάφορες δουλειές όσο αυτός περιμένει στο καράβι ανάμεσα Καουλούν και Χονγκ Κονγκ, μέχρι να παραδοθεί αυτό σε άλλους ιδιοκτήτες. Μέσα σε αυτό το  πολύ μικρό χρονικό διάστημα αναπτύσσεται μια ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα σε αυτόν και τη Λι, που οδηγεί σε μια σύντομη περιδιάβαση του τοπικού πολιτισμού και της φιλοσοφίας του…

Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα και το 1955 γυρίστηκε η κινηματογραφική ταινία  “Between the devil and the deep blue sea” το σενάριο της οποίας στηρίζεται στο βιβλίο του Νίκου Καββαδία.

Κυριακή, 10 Ιανουαρίου 2021

Τρίτη, 5 Ιανουαρίου 2021

Για τον Χριστόφορο Μηλιώνη


 ΠΩΓΩΝΙ
Μνήμη Χριστόφορου Μηλιώνη
Τσιουγκρίσματα προπόσεις ευχές κι εμείς παράμερα
Στη γωνία - Χριστόφορε - πιάκαμαν το κιντόι
" ' Κούγω τον άνεμο π' αχάει μωρέ παπά Ντελή παπά
Τον ' κούγω να μαλώνει Ντελή παπά λεβέντη"
Κι έφτακαν στην πόρτα ανταριασμένες βελανιδιές
Η κοιλάδα του Γορμού στην αυλή - πώς χώρεσαν; -
Το ποτάμι ανοιξιάτικο με καραβίδες βίδρες
Πέστροφες κλαίουσες ανθισμένες ιτιές
Η λιάσα να τραμπαλίζεται ώσπου να
Φτάκομε αντίκρυ στ' αμπέλια για ράντισμα
Και φλαστολόγημα τα χωριά μας αντικρίζονταν
Μέγγουλη και Καξιός κι ανάμεσα ο 
Κασιδιάρης και ο Οζερός αρυτίδωτος
Να καθρεφτίζονται τα βουνά ένα γύρω
Κι οι τζιέρμποι ισορροπώντας στο ατέλειωτο
     Γαλάζιο
Τα δέντρα στο παραθύρι συλλογισμένα
Τα βουνά γερμένα στον ώμο τ' ουρανού
Κι ο Γορμός το ίσον κρατώντας - στο
Σακατεμένο πολυφωνικό - παίρνει
Βαθειές ανάσες
Απ' το γκρεμισμένο στήθος

Τάσος Πορφύρης, Ισόβια θλίψη, ύψιλον/βιβλία, Αθήνα 2019
Ο αγαπημένος Ηπειρώτης συγγραφέας Χριστόφορος Μηλιώνης έφυγε από τη ζωή στις 5 Ιανουαρίου 2017. 


Παρασκευή, 1 Ιανουαρίου 2021

Καλή - Καλύτερη χρονιά...

 

Ήρθε κ' η κρίσιμη στιγμή να διαπλεύσεις
ό,τι παφλάζει ακόμη κι ό,τι πάγωσε
ο Χρόνος - ύφαλος κι ο Χρόνος - φάρος
ανοιγοκλείνοντας το στόμα σαν αυτόματα
κ' εσύ ανάμεσά τους μ' έναν οίακα
και τα εύθραυστα πανιά της Ποίησης

Μνήμη Συνήθεια  Οι δύο συμπληγάδες

Γιάννης Δάλλας